5 dingen om rekening mee te houden

AfdrukkenNu er in onderwijskringen de nodige belangstelling lijkt te ont- en bestaan rondom het meten van creativiteit en het volgen van creatieve ontwikkeling (zie eerdere posts op deze en andere onderwijsblogs, zoals die van Dick van der Wateren op onderzoekonderwijs.net) wil ik graag nog een keer stil staan bij valkuilen die je hierbij tegen kunt komen.

5dingena 5dingenb 5dingenc 5dingendBinnen creatieve (ontwikkelings-)processen spelen verschillende factoren een rol. Denk bijvoorbeeld aan kennis, doorzettingsvermogen, nieuwsgierigheid, divergerend denken, maar net zo goed analytisch denken en omgevingsfactoren. Het is mogelijk om vast te stellen in welke mate iemand deze factoren gebruikt (of erdoor wordt beïnvloed) tijdens een (creatieve) activiteit, bijvoorbeeld door observatie en vraaggesprek. Maar wil je de meting kunnen interpreteren, dan moet je je bewust zijn van de complexiteit van creatieve processen. Niet alles dat schittert is goud en lelijke eendjes zijn zwanen.

Ik geef een voorbeeld: divergerend denken (=veel verschillende alternatieve mogelijkheden bedenken, zonder daar meteen een oordeel over te hebben) wordt vaak genoemd als een typisch creatieve vaardigheid, en daar is wat voor te zeggen, maar met divergerend denken alleen kom je er niet als je iets wilt creëren. Alle ideeën en mogelijkheden die divergerend denken opleveren (potentiële oplossingen voor een probleem, mogelijkheden voor iets compleet nieuws) zullen uiteindelijk ook kritisch en analytisch bekeken moeten worden. Heeft het idee toegevoegde waarde? Is het mooi, werkt het, wat vinden anderen ervan? Waar in het ene deel van het creatieve proces divergerend denken zinvol en nodig is, hoeft het dat in een ander deel van het proces niet te zijn, en is er juist daar behoefte aan convergerende denkstijlen als kritisch en analytisch denken; beoordelen, kiezen.

Paradoxen in creativiteit

Andreja Pumpura eposa "L‚ËplÁsis" akadÁmisk‚ izdevuma angÔu valod‚ ("Bearslayer") atvÁranas svÁtki.5dingen8Deze week las ik een artikel in the Creativity Research Journal (vol 24, no.1, 2012) waarin bovenstaande the process paradox werd genoemd. Het is de eerste van vijf paradoxen met betrekking tot creativiteit die de schrijvers Arthur en David Cropley (vader en zoon) in dit artikel aandacht geven. En die paradoxen zijn allen interessant en relevant in relatie tot creatieve ontwikkeling; het volgen, sturen en meten daarvan.

Het gaat dus om schíjnbare tegenstellingen binnen het domein van creativiteit, die echter bij nader inzien geen tegenstellingen zijn maar verschillende facetten van het hetzelfde creatieve juweel. Geschreven vanuit het perspectief van organisaties en management is het zeker ook relevant voor de creatieve ontwikkeling binnen het onderwijs; leerling en leerkracht.

Ik bespreek kort de vier overige paradoxen die de schrijvers uiteen zetten.

The paradox of the person; Persoonlijkheid speelt een rol bij creativiteit, ben je uitbundig of juist introvert? Zie dingen vaak duister, ben je meer een positivo, iets er tussenin, of dan weer zus en dan weer zo. Ook hier vinden we weer dat creativiteit geen algemene voorkeur heeft voor het een of voor het ander.
5dingen55dingen1Soms leidt uitbundigheid en spontaniteit tot creativiteit, soms inkeer en contemplatie en soms ook allebei niet. Ik laat tijdens workshops over creatieve persoonlijkheid wel eens twee afbeeldingen zien, één van een woest ogende kunstenaar en één van een grijze muis (de natuurkundige Niels Bohr). Ik vraag dan: Wie van deze figuren is creatief? Denk daar eens over na. Ze zitten ook bij jou in de klas, de Dali’s en de Niels Borhs.

Feelings; Wat voor een persoonlijkheid je bent of niet, we hebben allemaal te maken met gevoel, gevoelens, emoties. Je voelt waarschijnlijk wel dat dit invloed heeft op prestaties. Inderdaad, en dus ook op creatieve prestaties. Ook hier ligt ambiguïteit op de loer. Het wordt algemeen verondersteld dat creativiteit hand in hand gaat met positieve emoties; feelgood. Maar het is de context waarbinnen de prestatie geleverd moet worden die mede bepaalt wat het effect van emotie is op de creatieve prestatie.
5dingen4In het artikel wordt een meta analyse van Baas, De Dreu en Nijstad (2008) aangehaald: “…some moods affect certain aspects of creativity but not other aspects, and that some moods affect creativity more than others”. Sommige (creatieve) activiteiten passen meer bij een positief gevoel andere worden er juist negatief door beïnvloed; ik denk aan het feest dat we organiseren voor de 16e verjaardag van onze dochter (hurray!) en de creatieve effort die geleverd werd om de bemanning van Appolo 13 te redden (shit happens). Different frames, different creativity

Motivation; Ik schreef al een paar keer eerder over de rol van motivatie in het creatieve proces. Teresa Amabile (1996) deed veel onderzoek naar de invloed van motivatie op creativiteit en op leren. Voorop staat dat intrinsiek taakmotivatie daar een grote rol in speelt. Park en Jang (1995) zien drie factoren die intrinsieke motivatie aanjagen; (1) het willen invullen van ontbrekende kennis – Hoe zit dat?; (2) het willen voortbouwen op ontdekkingen en nieuwe vondsten – Wat kunnen we hier mee?; (3) het willen begrijpen en wegnemen van tegenstrijdigheden – Hoe kan dat nou?.

Naast intrinsieke motivatie heeft extrinsieke motivatie uiteraard ook invloed op creatieve prestaties. Waar Amabile eerst veronderstelde dat extrinsieke motivatie creativiteit eigenlijk altijd remt (beloning zou bijvoorbeeld gewenst gedrag bekrachtigen en dus haaks op werkelijke creativiteit staan), heeft later onderzoek van haar en anderen aanwijzingen gegeven dat extrinsieke motivatie creativiteit weldegelijk kan stimuleren, bijvoorbeeld als de motiverende factoren het creatieve proces faciliteren (bijvoorbeeld tijd, ongebondenheid en middelen).

Product; Hier wordt het resultaat van het creatieve proces bedoeld. Dat kan van alles zijn; een energiezuinige raketmotor, een handig stuk keukengerei of een goed vertelde grap. Een nieuw idee, praktisch vormgegeven, dat zijn nut heeft en als zodanig erkend wordt. Veel mensen hebben moeite met dat laatste; waarom moet het altijd nut hebben? Tja, daar kun je over debatteren, en daar kom je dan samen vaak niet uit. Nut is binnen de context van Vindingrijk een belangrijke factor van creativiteit. Creativiteit is meer dan alleen maar het hebben van ideeën, het is ook het onderzoeken van problemen en vooronderstellingen, nieuwe ideeën uitwerken, testen, en tenslotte aanbieden aan de omgeving die de nieuwigheid zal wegen. Te licht bevonden? Misschien toch niet zo creatief. Wel benadruk ik hier dat het hebben van “nutteloze” ideeën weldegelijk een springplank kan zijn voor baandoorbrekende innovaties, die dan uiteindelijk wel weer nuttig resultaat opleveren. Je hebt mij niet horen zeggen dat creativiteit simpel is.

Maar wie bepaalt wat creatief is in de onderwijsomgeving? En hoe? Daar heb ik het in een vorige blog al over gehad; in de praktijk is dat de leerkracht. Wanneer je niet goed stil staat bij criteria voor de beoordeling van creativiteit loop je de kans dat je alles wat er “anders” uit ziet creatief noemt en de leerling die het gemaakt heeft het stempel creatief geeft. Dat is jammer. Vooral voor de leerling, die hierdoor namelijk een kans mist om zijn creatieve potentieel verder te ontwikkelen.

5dingen6Noot: Dit heeft overigens interessante implicaties voor vernieuwingen die hun tijd vooruit zijn. Als voorbeeld het werk van Vincent van Gogh. In zijn tijd niet erkend als kunst en weggezet als “gekkenwerk”. In onze tijd is het werk van Van Gogh onbetaalbaar en honderdduizenden, zoniet miljoenen staan jaarlijks voor “hem” in de rij. Het illustreert hoe de omgeving een belangrijke rol speelt bij het toelaten van vernieuwing, De acceptatie van creativiteit door de omgeving is ook onderdeel van creatieve ontwikkeling. Dat geldt voor Vincent van Gogh, voor schoolgaande kinderen en voor onze hele maatschappij.

Bovenstaande kijk op creativiteit is typisch westers. In Aziatische culturen wordt creativiteit meer in verband gebracht met proces en de innerlijke ervaring, dan met nieuw en nuttig. Dat vinden we in onze cultuur weer terug stromingen zoals mindfulness en U-theorie.

Environmental Press; Letterlijk “omgevingsdruk”, en dat is precies wat er bedoeld wordt. Ook hier kan het vriezen en dooien, sommige creativiteit gedijt goed onder druk, andere creativiteit slaat dood bij de minste beperking.
5dingen3En het is natuurlijk wéér geen zwart-wit verhaal; de creativiteitsmanometer is lastig te lezen, net als de oliedrukmeter van mijn ouwe MG, je moet er eerst op tikken. Een richtlijn voor het aflezen van de drukmeter is deze: Naarmate een taak minder routine-elementen heeft, gaat omgevingsdruk tegenwerken. Daar kun je rekening mee houden als je creatief werk beoordeelt. Zijn deze bloemen onder druk getekend? (“Jongens, nog 10 minuutjes dan gaat de bel!”) Vandaar dat het allemaal madeliefjes zijn.

Ik sluit af met een citaat – althans de door mij gemaakt vertaling daarvan– uit het artikel van vader en zoon Cropley, waarmee zij de paragraaf over paradoxen in creativiteit afsluiten: “De kern van zaak is dat onderzoek heeft aangetoond dat beide zijden van deze paradoxen nodig zijn bij creativiteit (en dus ook innovatie), ondanks het feit dat ze elkaars ogenschijnlijke antagonisten zijn. De paradoxen bieden een psychologische verklaring voor “spanningen,” “paradoxen,” “tegenstellingen” en “dilemma’s” in innovatie.”

Een hele mond vol en een langer artikel dan jullie van me gewend zijn op deze plek. Ik hoop dat het jullie wat geeft. Reageren? Graag!

Bronnen en referenties

  • Amabile, T. 1996. Creativity in context. Oxford: Westview Press
  • Baas, M., De Dreu, C., Nijstad, B. 2008. A meta-analysis of 25 years of mood creativity research. Psychological Bulletin, 134.
  • Cropley, D & A, 2012, A psychological taxonomy of organizational innovation: resolving the paradoxes. Creativity Research Journal, vol.24, no.1
  • Dick van der Wateren, 2013, Nieuwe formatieve toetsen om creativiteit te meten. (gevonden op onderzoekonderwijs.net, 13 april 2013)
  • Park, J. & Jang, K. 2005. Analysis of the actual scientific inquiries of physicists. http:// http://www.arxiv.org/abs/physics/0506191

Beeldbronnen: Niels Bohr – counterbalance.org; Salvador Dali – arthistory.about.com; Arthur Cropley – foto.lu.lv; David Cropley – eaci.net; Appolo 13 lancering – phillip-lee.com; Vincent – ibiblio.org; Dashboard MGB – 2dehands.be

Advertenties

Over davidvdkooij

Passie voor Creatief Denken en Onderwijs.
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op 5 dingen om rekening mee te houden

  1. Henriette zegt:

    Wat weet je het weer goed te verwoorden! 🙂 Geen spijt van dat ik je heb ontmoet bij OMJS in Deurne … lees aldoor interessante stukken 😉
    Moest tijdens dit stuk denken aan wetenschappelijke ontdekkingen via serendipity. Prachtig en intrigerend en volgens mij alleen mogelijk met een creatief flexibel brein, een open blik. Creativiteit met een gouden randje.

    • davidvdkooij zegt:

      Dank voor je reactie Henriette. Serendipiteit is wellicht niet zo “serendiep” als het wel lijkt. De ontdekker, die de toevallige vondst doet is veelal mentaal zo ingeregeld dat hij of zij ontvankelijk is voor de vondst waar een andere er argeloos aan voorbij zou gaan. Maar het blijft natuurlijk ook een kwestie van open staan, een goede ontvangst hebben.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s